थानकोट ।

नागढुंगा सुरुङमार्ग सञ्चालनका लागि टेन्डर पेस गरेका विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीमध्ये ६ वटा भारतीय र एउटा चिनियाँ कम्पनी प्राविधिक छनोट ‘सर्ट लिष्ट’ मा परेका छन्।

निर्माणको काम लगभग पूरा भइसकेको तर विभिन्न कारणले सञ्चालनमा आउन नसकेको नागढुंगा सुरुङमार्ग सञ्चालन र व्यवस्थापन गर्न सडक विभागले आगामी जेठ महिनाबाट व्यावसायिक रूपमा सञ्चालन गर्ने तयारी गरेको छ।

नागढुंगा सुरुङमार्ग आयोजनाका उपसचिव सञ्जय पन्थीका अनुसार सुरुङमार्ग सञ्चालन र व्यवस्थापन गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीको नाम आगामी चैत १ गते अन्तिम छनोट हुने छ। ‘हामीले अहिले प्राविधिक छनोट गरेका छौ’, पन्थीले भने, ‘प्राविधिक छनोटमा सात वटा कम्पनी ‘सर्टलिष्ट’ मा परेका छन्। आगामी चैत १ गते अन्तिम छनोट गर्ने कार्यतालिका बनाएका छौं।’

त्यतिबेला छानिएको छानिएको विदेशी कम्पनीले नेपाली कम्पनीसँग साझेदारी गर्नुपर्ने व्यवस्था राखिएको छ। नेपालको कानुन अनुसार त्यो बाध्यता विदेशी कम्पनीलाई छ। पन्थीका अनुसार यसअघि ६ वटा चिनियाँ कम्पनी, तीन वटा भारतीय कम्पनी र एउटा टर्किस कम्पनीले सुरुङमार्ग सञ्चालन गर्न तोकिएको समयभित्र निवेदन पेश गरेका थिए। तीमध्ये टर्किस कम्पनी प्राविधिक छनोटबाटै बाहिरिएको थियो।

भौतिक पूर्वाधार मन्त्रालयका एक इन्जिनियरका अनुसार कुनै पनि भौतिक संरचनाको काम ९० प्रतिशत पूरा भयो भने त्यसलाई काम सकिएको मान्न सकिन्छ। नागढुंगा सुरुङमार्गको ९० प्रतिशत काम सकिएको सात महिनाभन्दा बढी समय भइसकेको छ तर अझै पनि सुरुङमार्ग सञ्चालन भएको छैन। नागढुंगाको जाम घटाएर यात्रा छिटो–छरितो बनाउन ६ वर्ष अघिदेखि सुरुङमार्ग निर्माण गर्न सुरु गरिएको थियो।

गत दसैंमा परीक्षणकालका रूपमा सुरुङमार्ग सञ्चालन गर्ने भनिएको थियो। मन्त्रालयतहबाट यसको प्रचारप्रसार पनि गरियो तर सरकारले दसैंमा सुरुङमार्ग चलाउन सकेन। त्यसपछि सरकारले अंग्रेजी नयाँ वर्षको अवसर पारेर (पुस १७ गते) बाट व्यावसायिक तवरले सुरुङमार्ग सञ्चालन गर्ने घोषणा गर्‍यो। त्यसबेला अंग्रेजी नयाँ वर्ष समेत परेकाले त्यहीबेला सुरुङमार्ग सञ्चालन गर्ने भनियो तर हुन सकेन।

नेपाली नयाँ वर्ष (२०८३ साल) बाट  सुरुङमार्ग सञ्चालन गर्ने तयारी सरकारको थियो। त्यो पनि पूरा नहुने भएको छ । उपसचिव पन्थीका अनुसार सुरुङमार्ग सञ्चालन र व्यवस्थाप गर्न चैत १ गते अन्तिम छनोट भइसकेपछि पनि उक्त कम्पनीलाई जिम्मेवारी सुम्पन प्रक्रिया मिलाउनका लाािग मात्रै कम्तीमा एक महिना लाग्छ। ‘त्यसैले अब जेठ महिनादेखि सुरुङमार्गलाई व्यवसायीक रूपमा सञ्चालन गर्ने हाम्रो तयारी हो’, उनले भने।

सुरुङमार्ग आयोजनाले नै सुरुङमार्ग सञ्चालन गर्न अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनी छनोट गर्ने विषयमै निकै लामो प्रक्रिया लगाएको छ। यसमै ४/५ महिना समय लागिसकेको छ। सेवा प्रदायक कम्पनी छान्न सडक विभागले पटक–पटक टेन्डरको म्याद थप गरेको थियो। अन्तिम म्याद गत पुस मसान्तसम्म राखिएको थियो। त्यसअघि पुस २ गते र पछि पुस १६ गतेसम्म म्याद राखिएको थियो।

विभाग स्रोत भन्छ, ‘सेवा प्रदायक कम्पनी छान्ने विषयमा सुरुङमार्गका लागि ऋण सहायता दिएको जापानी सहयोग नियोग जाइकाले चिनियाँ कम्पनी नछान्न शर्त नै राखेको छ।’

त्यस्तो शर्त भए पनि प्राविधिक छनोट सूचीमै ६ वटा चिनियाँ कम्पनी परेका छन्।

विभागका एक उच्च कर्मचारी भन्छन्, ‘जाइकाले सुरुङमार्ग सञ्चालन गर्ने कम्पनी चिनीयाँ हुन नहुने शर्त राखेपछि सुरुङमार्ग सञ्चालन गर्न सेवा प्रदायक कम्पनी छान्ने विषयमा केही समय अन्योल उत्पन्न भएको थियो।’

ती कर्मचारीका अनुसार जाइकाले विदेशमा कालो सूचीमा परेका कम्पनीलाई पनि नछान्न विभागका उच्च कर्मचारीहरूलाई आग्रह गरेको थियो। ती कर्मचारी भन्छन्, ‘हामीले हाम्रो कानुनमा भएको व्यवस्था अनुसार काम गरिरहेका छौं। किनभने हामीले हेर्ने भनेको हाम्रो कानुन हो।’

नागढुंगा सुरुङमार्ग सञ्चालन, व्यवस्थापन तथा मर्मतको लागि सेवा प्रदायक परिचालन गर्न टनेल सञ्चालन र व्यवस्थापन (टनेल अप्रेसन एन्ड मेनेजमेन्ट) कार्यविधि गत असोजमै पास भइसकेको छ। भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालयका एक उच्च कर्मचारीले भने, ‘सुरुङमार्ग सञ्चालन अनुभव नेपालको लागि पहिलो भएकाले पनि यसको सञ्चालन गर्न ढिलो भएको हो। अब हामीलाई अनुभव भइसकेको छ। यसपछि बन्ने नयाँ सुरुङमार्ग सञ्चालन गर्न यति ढिलो हुँदैन।’

उनका अनुसार तत्कालका लागि सडक डिभिजन काठमाडौंले सञ्चालन गर्न सक्छ भन्ने सडक विभागका कर्मचारीहरूको बुझाइ थियो। ‘त्यस्तो अवस्था रहेनछ’, उनले भने, ‘सुरुङमार्ग सञ्चालन गर्न कम्तीमा एक सय २० जना स्थायी कर्मचारी चाहिने रहेछ। यो कुरा हामीले पछि मात्र बुझ्यौं। सडक विभागमा हाल कार्यरत कर्मचारीहरूको संख्याले यो सम्भव हुँदोरहेनछ। थप दरबन्दी सिर्जना गर्नुपर्ने झन्झटिलो काम रहेछ। त्यसैले सुरुङमार्ग सञ्चालन गर्न सेवा प्रदायक कम्पनीबाट मात्र सम्भव छ।’

सुरुङमार्ग सञ्चालन गर्न विभागले सेवा प्रदायक कम्पनी छान्न नसकेका कारण ९८ प्रतिशतभन्दा बढी काम पूरा भइसक्दा पनि नागढुंगा सुरुङमार्ग अझै सञ्चालन हुन नसकेको हो। उपसचिव पन्थीका अनुसार करिब डेढ महिनाअघि नै सुरुङमार्गको निर्माण कार्य ९८ प्रतिशत पूरा भइसकेको हो। यो भनेको निर्माण कार्य पूरा भएकै अवस्था हो।

सुरुङमार्ग सञ्चालनमा आएपछि काठमाडौंबाट बाहिरिने र बाहिरबाट काठमाडौं भित्रिने सवारी साधनलाई थानकोट/नागढुंगामा घण्टौंसम्म जाममा बस्नुपर्ने बाध्यता हट्ने छ। सुरुङमार्ग प्रयोग गर्ने सवारी साधनले उक्त दूरी आधा घण्टामै पार गर्नेछन्। विभागका अनुसार सुरुङमार्गले साढे दुई किमि बाटो छोट्याउने छ। हाल नेपाल टेलिकमको बलम्बु कार्यालयदेखि सिस्नेखोलासम्मको दूरी ७.५ किमि छ। सुरुङमार्ग सञ्चालनमा आएपछि बलम्बुबाट सिस्नेखोलासम्मको दूरी पाँच किमिमा सीमित हुनेछ।

 मन्त्रिपरिषद्बाट पास भएको निर्देशिकामा नागढुंगा–सिस्नेखोला सुरुङमार्ग प्रयोग गर्ने सवारी साधनलाई ५० रुपैयाँदेखि पाँचसय रूपैयाँसम्म शुल्क लगाउन प्रस्ताव गरिएको छ। विभागका एक कर्मचारीका अनुसार सुरुङमार्ग प्रवेश गर्नुअघि साना चारपांग्रे र १२ देखि १४ चक्केसम्मका ठुला गाडीले शुल्क बुझाउनुपर्ने व्यवस्था राखिएको छ।

मोटरसाइकल र डिजेल, पेट्रोललगायत प्रज्वलनशील इन्धन बोक्ने गाडीले भने सुरुङमार्गमा प्रवेश गर्न पाउने छैनन्। ती कर्मचारीका अनुसार सुरुङमार्ग भएर हिँड्ने साना सवारी साधनलाई ५० रूपैयाँ, बसलाई दुई सय रूपैयाँ र ठुलाठुला ट्रकलाई पाँच सय रूपैयाँसम्म शुल्क लगाउन प्रस्ताव गरिएको छ। सुरुङमार्गबाट भित्रिएर र सुरुङमार्गबाटै फर्कन चाहने सवारी साधनलाई भने फरक–फरक शुल्क लगाउन प्रस्ताव गरिएको छ।

निर्देशिकामा सुरुङमार्ग प्रयोग गर्ने सवारी साधनको आवागमन ढाँचाका विषयमा विभिन्न शीर्षकमा व्याख्या गरिएको छ। सुरुङमार्ग भएर गुड्ने सवारी साधनबाट शुल्क उठाएपछि भित्र अक्सिजन, अग्नि नियन्त्रक, सुरक्षा, सञ्चारलगायतका सुविधा शुल्क उठाउने कम्पनी/निकायले नै मिलाउनुपर्ने छ।

 सुरुङमार्गभित्र बिजुलीको व्यवस्था पनि शुल्क उठाउने कम्पनी/निकायले नै गर्नुपर्ने छ। मन्त्रालयका एक कर्मचारीले यो सुरुङमार्ग नेपालको पहिलो अनुभव भएकाले कानुनको मस्यौदा बनाउन केही समय अलमल भएको बताए।

ती कर्मचारीले भने, ‘यसबाट हामीले शिक्षा लिइरहेका छौं। अब नयाँलाई सजिलो हुने छ।’