प्रकाश रेग्मीः

नेपालको पहिलो आधुनिक सडक सुरुङमार्गका रूपमा विकसित भइरहेको नाागढुङ्गा सुरुङ मार्ग देशको पूर्वाधार विकासमा ऐतिहासिक परियोजना मानिन्छ।

यो सुरुङमार्गले काठमाडौं उपत्यका र देशका विभिन्न भागबीचको यातायातलाई छिटो, सुरक्षित तथा प्रभावकारी बनाउने अपेक्षा गरिएको छ। सुरुङमार्ग सञ्चालनमा आएपछि हाल करिब ३० मिनेटभन्दा बढी लाग्ने यात्रा समय घटेर करिब ७ मिनेटमा सीमित हुने अनुमान गरिएको छ। साथै यसले इन्धन बचत, प्रदूषण न्यूनीकरण तथा यातायात व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने विश्वास गरिएको छ।

सुरुङमार्ग निर्माणसँगै विपद् व्यवस्थापनको विषय अत्यन्त महत्वपूर्ण बनेको छ। विश्वभर भएका सुरुङ दुर्घटनाहरूले देखाएका छन् कि सुरुङभित्र हुने आगलागी, सवारी दुर्घटना, विषालु धुवाँ, संरचनात्मक क्षति, पहिरो, बाढी तथा प्राविधिक प्रणाली विफलता जस्ता घटनाहरूले ठूलो मानवीय तथा आर्थिक क्षति निम्त्याउन सक्छन्। त्यसैले सुरुङ निर्माणसँगै प्रभावकारी विपद् व्यवस्थापन प्रणालीको विकास अपरिहार्य मानिन्छ।

नागढुंगा–सिस्नेखोला सुरुङ परियोजनाको विशेषता भनेको मुख्य सुरुङसँगै समानान्तर रूपमा एउटा छुट्टै उद्धार सुरुङ निर्माण गरिएको हो। यो उद्धार सुरुङ करिब २.८ किलोमिटर लामो छ र मुख्य सुरुङसँग सातवटा क्रस–प्यासेजद्वारा जोडिएको छ। कुनै दुर्घटना, आगलागी वा सुरुङ अवरुद्ध हुने अवस्था सिर्जना भएमा यात्रुहरूलाई मुख्य सुरुङबाट उद्धार सुरुङतर्फ सुरक्षित रूपमा स्थानान्तरण गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ। यस्तो संरचना अन्तर्राष्ट्रिय सुरुङ सुरक्षा मापदण्डअनुसार अत्यन्त महत्वपूर्ण सुरक्षा उपाय मानिन्छ।

सुरुङ विपद् व्यवस्थापनको पहिलो आधार जोखिम न्यूनीकरण हो। नागढुंगा क्षेत्र विगतदेखि नै पहिरो, चट्टान खस्ने तथा सडक अवरोधका समस्याका लागि परिचित रहेको छ। विशेष गरी वर्षायाममा नागढुंगा–नौबिसे सडकखण्डमा यातायात अवरुद्ध हुने समस्या दोहोरिने गरेको छ। सुरुङमार्ग निर्माणले यी जोखिमहरूलाई कम गर्ने अपेक्षा गरिएको भए पनि सुरुङभित्रका नयाँ जोखिमहरूको व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ। त्यसका लागि सुरुङको संरचनात्मक सुरक्षा, नियमित निरीक्षण, भूगर्भीय निगरानी तथा प्राविधिक परीक्षण निरन्तर सञ्चालन गरिनुपर्छ।

प्रकाशित समाचारहरूका अनुसार सुरुङ सञ्चालनअघि भेन्टिलेसन, प्रकाश व्यवस्था, सञ्चार प्रणाली, सुरक्षा उपकरण तथा आपत्कालीन प्रतिक्रिया प्रणालीको परीक्षण गरिनेछ। परीक्षण अवधिमा सीमित सवारी साधन सञ्चालन गरी सम्पूर्ण सुरक्षा संयन्त्रको प्रभावकारिता मूल्याङ्कन गर्ने योजना बनाइएको छ। यसले सुरुङ सञ्चालनअघि सम्भावित कमजोरी पहिचान गरी सुधार गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ।

सुरुङभित्र आगलागी सबैभन्दा खतरनाक विपद्मध्ये एक मानिन्छ। बन्द वातावरणमा धुवाँ छिट्टै फैलिने भएकाले यात्रुहरूलाई श्वासप्रश्वासमा कठिनाइ हुन सक्छ। त्यसैले प्रभावकारी भेन्टिलेसन प्रणाली, धुवाँ नियन्त्रण प्रणाली, अग्नि पहिचान सेन्सर तथा आपत्कालीन सूचना प्रणाली आवश्यक हुन्छ। नागढुंगा सुरुङमा यस्ता सुरक्षा प्रणालीहरू जडान गरिएका छन् र परीक्षणको क्रममा तिनको कार्यक्षमता मूल्याङ्कन गरिने बताइएको छ।

उद्धार व्यवस्थापन सुरुङ विपद् व्यवस्थापनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। दुर्घटना भएको अवस्थामा सुरुङ सञ्चालक, प्रहरी, दमकल, एम्बुलेन्स, स्वास्थ्यकर्मी तथा उद्धार टोलीबीच तुरुन्त समन्वय हुनुपर्छ। प्रकाशित समाचारअनुसार सुरुङ सञ्चालन तथा व्यवस्थापन गर्ने संस्थालाई ट्राफिक व्यवस्थापन, आपत्कालीन उद्धार तथा २४ घण्टा सञ्चालनको जिम्मेवारी दिइनेछ। यसले सुरुङभित्र कुनै आकस्मिक घटना भएमा तत्काल प्रतिक्रिया दिन सहयोग पुर्‍याउनेछ।

सन् २०२४ मा नागढुंगा क्षेत्रमा पहिरोका कारण सडक अवरुद्ध हुँदा निर्माणाधीन सुरुङमार्ग आपत्कालीन सवारीसाधनका लागि प्रयोग गरिएको थियो। एम्बुलेन्स तथा सुरक्षा निकायका सवारीहरूलाई सुरुङमार्ग प्रयोग गर्न अनुमति दिइएको थियो। यस घटनाले सुरुङको महत्व केवल नियमित यातायातका लागि मात्र नभई विपद् तथा आपत्कालीन व्यवस्थापनका लागि पनि रहेको स्पष्ट पारेको थियो।

सुरुङभित्र सञ्चार प्रणालीको विश्वसनीयता अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। दुर्घटनाको समयमा चालक तथा यात्रुहरूले सहायता माग्न सक्ने, नियन्त्रण कक्षसँग सम्पर्क गर्न सक्ने तथा निर्देशन प्राप्त गर्न सक्ने व्यवस्था हुनुपर्छ। आधुनिक सुरुङहरूमा सीसीटीभी, आपत्कालीन टेलिफोन, रेडियो सञ्चार तथा स्वचालित निगरानी प्रणाली जडान गरिन्छ। नागढुंगा सुरुङको परीक्षणका क्रममा यस्ता सञ्चार तथा सुरक्षा प्रणालीहरू पनि परीक्षण गरिने उल्लेख गरिएको छ।

सुरुङ विपद् व्यवस्थापनमा मानव संसाधनको क्षमता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। सुरुङ सञ्चालन गर्ने कर्मचारी, ट्राफिक प्रहरी, दमकलकर्मी तथा उद्धार टोलीलाई विशेष तालिम आवश्यक पर्छ। सुरुङभित्रको वातावरण खुला स्थानभन्दा फरक हुने भएकाले उद्धार रणनीति, उपकरण सञ्चालन तथा आपत्कालीन प्रतिक्रिया प्रक्रियामा विशेष दक्षता आवश्यक हुन्छ। परियोजना सञ्चालनअघि जनशक्ति तयारी तथा तालिम सञ्चालन गरिने योजना रहेको समाचारहरूमा उल्लेख गरिएको छ।

नेपालमा भविष्यमा सिद्धबाबा, जलविद्युत् सुरुङ तथा अन्य सडक सुरुङ परियोजनाहरू विस्तार हुँदै जाने सम्भावना रहेको छ। त्यसैले नागढुंगा सुरुङलाई सुरुङ सुरक्षा तथा विपद् व्यवस्थापनको नमुना परियोजनाका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। यहाँबाट प्राप्त अनुभव, सञ्चालन प्रक्रिया, सुरक्षा अभ्यास तथा आपत्कालीन प्रतिक्रिया प्रणालीलाई अन्य परियोजनाहरूमा पनि लागू गर्न सकिन्छ।

निष्कर्षमा, नागढुंगा–सिस्नेखोला सुरुङमार्ग नेपालका लागि केवल यातायात पूर्वाधार मात्र होइन, आधुनिक सुरुङ सुरक्षा तथा विपद् व्यवस्थापनको अभ्यास गर्ने महत्वपूर्ण अवसर पनि हो। उद्धार सुरुङ, भेन्टिलेसन प्रणाली, सञ्चार संयन्त्र, ट्राफिक व्यवस्थापन तथा आपत्कालीन प्रतिक्रिया योजनाले यस परियोजनालाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार सुरक्षित बनाउन मद्दत पुर्‍याएका छन्। विश्वका विभिन्न सुरुङ दुर्घटनाबाट प्राप्त पाठ तथा नेपालका आफ्नै अनुभवलाई समेटेर प्रभावकारी सुरुङ विपद् व्यवस्थापन प्रणाली विकास गर्न सकेमा भविष्यमा मानवीय तथा आर्थिक क्षति न्यून गर्दै सुरक्षित यातायात सुनिश्चित गर्न सकिनेछ।

माथि उल्लिखित सामाग्री लेखका व्यक्तिगत विचार हुन् । लेखक हाल त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा विद्यावारिधीका शोद्यार्थी हुन् ।